-Istorija književnosti-

Vasiljević Milan I-10

KAO ANTIČKA TRAGEDIJA
Pročitavši gotovo u jednom dahu novi roman književnika Danila Marića „Krik s jame“, odmah su mi se u podsvesti javila dva pisca s istom odrednicom – neobičnom i entelehijskom – „krik“, koja gotovo uvek asocira na tragediju: jedno je slavni pisac američkog juga, Nobelovac Viljem Fokner, s romanom „Krik i bes“, i naš nesrećni pisac iz Sarajeva, Risto Trifković, koji je spadao među vodeće jugoslovenske prozne pisce u bivšoj Jugoslaviji sa tla Bosne i Hercegovine, s glasovitim romanom „Krik ptičurine.“ Nažalost, jednog tako divnog humanistu i velikog pisca odneo je ovaj prokleti poslednji rat u Bosni koji nije moglo da izdrži njegovo već oronulo staračko zdravlje. Nasuprot njemu, Fokner je doživio devetu deceniju.
Asocira, dakle, na njih novi roman srpskog pisca, veoma plodnog i darovitog, Danila Marića iz Mostara, koji već nekoliko godina živi i radi u Los Anđelesu, a ako se suočimo i sa činjenicom da je već objavio impozantan broj romana i zbirki pripovedaka dovoljno za sabrana dela, videćemo da imamo posla sa iskusnim piscem od zanata, pravog i autentičnog majstora meditativno-filozofske proze na koju nailazimo u našoj književnosti kod Meše Selimovića u romanu „Derviš i smrt“, koji je nedavno od strane dve stotione kritičara u Jugoslovenskoj anketi proglašen za najbolji srpski roman XX stoleća i tako Meša Selimović pomračio je slavu mnogo slavnijih Ivi Andriću i Milošu Crnjanskom. Ima još jedan poetski roman refleksivne provenijencije koji može da podseti naše čitaoce na inventivne romane Danila Marića, a to je roman „Ponornica“ nekadašnjeg bosanskohercegovačkog istaknutog pisca Skendera Kulenovića koji je, međutim, mnogo poznatiji po onoj školskoj poemi „Stojanka majka Knežopoljka.“
Danilo Marić, lagano kao Mojsije kroz Jerusalim, sudbinski rekao bih, ide za svojim vrednim i zrelim rukopisima, koje piše sve bolje i punije, ide tako malo mudro poguren, kao ono kako je Herman Melvil rekao u „Mobi Diku“ da „Bog ide kroz svoje njive i bere svoje kupine.“ Tako i Danilo sakuplja svoje književne plodove i slaže knjigu po knjigu perfekcionističke proze u neku buduću, dostojanstvenu pomena, Vavilonsku biblioteku.
Tek što se ove godine u beogradskom BIGZ-u pojavio roman „Suzopolje“ – Priča o boju na Kosovu, koji je kritika propratila sjajnim komentarima, zatim roman „Ali-paša“ koji će se uskoro pojaviti u Danilovom Mostaru, evo pred nama već novog Danilovog romana, „Krik s jame“. Taj se rukopis donekle nastavlja na njegovu knjigu pripovedačke proze „Rika rijeke Drine“, opsesivno opervažen stradanjima življa srpskog naciona za vreme onog proteklog građanskog rata 1941. godine pa sve do ovog nedavnog u Bosni gde su samo dimenzije različite a platforma stradanja, klanja, ubijanja, bacanja Srba u jame – ista. Normalno je što Danila Marića kao već iskusnog i zrelog pisca opsedaju i prosto proganjaju takve teme jer on je sve to video, doživljavao, slušao ispovesti koje se tako, jedna za drugom rađaju i u ovom romanu, da pisac nije mogao odoleti, već ih je tzv. metodom slobodnih asocijacija, kako bi rekli psihoanalitičari frojdovske i jungovske škole koja je veoma bliska piscu Danilu Mariću, davao nekom svojom hronološkom dokumentarnošću da pričaju, jedni koji su se spasili jama, onima drugima koje sutra možda čekaju jame, da, za svaki slučaj budu spremni. Toliko gnusnih slika monologa o jamama, o stradanju kolektiva, i pojedinaca, potresnošću ispovedanja i pripovedanja, tragikama doživljaja, u celokupnoj svetskoj književnosti slične su samo antičke tragedije. Dakle, čitajući ovaj vrlo uzbudljiv roman koji se ne ostavlja već se čita u jednom dahu, mi imamo utisak da se nalazimo pred nekom antičkom dramom, antičkom helenskom tragedijom Eshila, Sofokla i Euripida; naš pisac se približio autentičnošću, čarovanjima darovitošću svoga pripovedanja zaista velikim piscima svetske književnosti i na autentičan način pokazao svetu, čitaocima, kritičarima, svima ljudima dobre volje da i mi imamo svetu da prikažemo naše „antičke tragedije“ sa balkanskim mitom i koloritom koje nam se, kao ukletom narodu, starom istorijskom narodu ponavljaju kroz istoriju kao što se ponavlja smenjivanje noći i dana.
Nije važno kako se ove ličnosti poimenično zovu – da li Solunka, da li Ilka, Ibro, Predrag, Nenad, zločinac Franjo, ili doktor Lukač, svi su oni manje više predodređeni da odigraju sudbonosnu ulogu – mučitelji kao Jude a mučenici kao Isus Hristos. Ima tu elemenata i od stradanja Hristosa, o predodređenosti od strane sudbine za nesreću, kao i onih koji treba da ostanu živi da bi pripovedali o mrtvima. Vrhunsko pripovedačko majstorstvo Danilo Marić je prikazao u opširnom poglavlju o strahu kroz prizmu analitičke podsvesti Frojdove psihoanalize, kada je doktor Lukač zamalo izbegao od ustaškog noža krvoloka Franje Mlinarića skokom u Neretvu, kao što je to bilo u pripovetci „Spasonosni srk“ u pripovedačkoj knjizi „Rika rijeke Drine,“samo za razliku što ovaj junak gine kao utopljenik u Neretvi a dr Lukač isplivava na obalu i počinje novi život radom u bolnici u koju mu dovode na lečenje od straha koljača Franju: on hoće uporno da dokaže doktoru Lukaču da ga prepoznaje, ali doktor se vešto brani od tog poznanstva. Danilo Marić iznosi čitavu psihoanalitičku teoriju na primeru koljača i nesuđene žrtve, straha i usuda, u kojoj doktor Lukač nalazi koren i opravdanje za ustaška nedala. Oni se intenzivnim strahom brane od zla koje bi im se moglo dogoditi. Kao odbrambeni mehanizam strah deluje katarzično u trenutku dok masakriraju svoje žrtve jer onda se strah prenosi na žrtve. „On je nesrećan pored sreće drugih, on mrzi srećne, i njihov život, i njihove snove. U prirodnoj borbi da bude u svemu kao i ljudi oko njega, zatočenik mraka odabira bolestan ali u njegovoj podsvesti jedini put izbavljenja, uništavanje srećnih. Kad nestane srećnih zatočenik zla će biti kao i svi ljudi oko njega…“
Doktor Lukač je ovde iznio jedno novo naučno zasnovano poglavlje na temeljima psihoanalize ljudske duše o strahovima i pokoljima i to je ujedno i najveća vrednost i novina Danilovog romana. Te strahove – nalazio je doktor Lukač, ta brđanska deca vuku korenom iz nesrećnog detinjstva kad su se cela priroda i ljudi bili zaverili pored njih i protiv njih a nikakve zemaljske odbrane nije bilo; tu su i prirodne pojave, kiše, vetrovi i hladnoće, glad, usamljeništvo, planinske munje i gromovi, strah od gladi i svi se ti strahovi kasnije u odraslom mladiću izrode u svoju suprotnost, u mržnju i uništavanje drugih – srećnih. Tu leže koreni koljaštva i ustaštva po dr Lukaču i po Danilu Mariću i ovim je roman mnogo dobio na svojoj unutrašnjoj opravdanosti i tenziji.
Treba istaći likove mladića Predraga i Nenada koji su voleli lepe devojke iz svog kraja, Solunku i Ilku. Predraga ubijaju ustaše a Solunka ostaje doživotno sama i skrhana kao Majka Jugovića, kao Brehtova Majka Hrabrost. Pominje se i ubistvo kralja Aleksandra Prvog Karađorđevića u Marseju i ništa više nije slutilo na dobro. Ovaj je roman u isto vreme i drama kolektiva ali i pojedinca. Nesreće koje opisuje nisu poštedele nikog, pisac sugestivno deluje na čitaoce. Suština romana je autentična i istinita koliko je i sam Bog istina, tvrdi pisac.

-Književna kritika-

Vasiljević Milan I-10

Na Drini ćuprija
Ivo Andrić

Najpoznatiji roman Iva Andrića, „Na Drini ćurpija“ (1945), hronološki prati četiri veka zbivanja oko velikog mosta preko rijeke Drine u Višegradu, koji je izgradio veliki vezir Mehmed paša Sokolović, porijeklom iz tih krajeva. Roman počinje dugim geografskim opisom višegradskog kraja i navođenjem više legendi o nastanku mosta. Kraj romana pada u 1914. godinu kada su trupe austrougarske monarhije, u povlačenju, ozbiljno oštetile most.
Slika društva, datog u istorijskom preseku, u romanu „Na Drini ćuprija“ toliko je razuđena i slojevita da se može reći kako pisac-hroničar iz nadtemporalne tačke tvorca jedne moderne legende „vidi kroz vrijeme“, prozire njegovu suštinu i raspoznaje i svedoči ograničenost ljudskih moći, podjednako onih koji veruju da moć imaju i onih koji tu moć nikako nemaju. Most, kao nemi svedok, pamti ukrštaj i prividno trpeljivo prožimanje, a u stvari antagonizam različitih kultura, vjera i tradicija i dve civilizacije, istočne i zapadne. Roman o mostu se, kao i većina drugih Andrićevih romana i pripovedaka hrani istorijom Bosne, zemlje razmeđa na kojoj se sastaju i mešaju evropska i azijska religija i način života, vode ratovi i mirnodopske međukonfesionalne i političke borbe, i sklapaju kratka i varljiva primirja. Kao zemlja protivrečnosti Bosna nedri osobenu kulturu življenja, punu vitalizma ali i atavizma. Ljudi koji se, igrom sudbine, zatiču na takvoj pozornici, igraju samo kratkotrajne dramske epizode u velikom pozorištu istorije.

Na Drini ćuprija je roman koji je napisao Ivo Andrić i za koji je dobio Nobelovu nagradu za književnost 1961. godine. Roman pripoveda o građenju mosta preko reke Drine u bosanskom gradu Višegradu. Građenje mosta naručio je Mehmed paša Sokolović, čuveni zvaničnik Osmanlijskog carstva koji je bio rođeni Srbin iz Rudog. Još kao mali dečak, Bajica, odveden je sa ostalom decom kao danak u krvi u Carigrad.

Radnja romana traje otprilike četiri stoljeća i skup je više priča povezanih sa mostom na Drini, koji je tačka okosnica i glavni simbol naracije. Sam most predstavlja na neki način suprotnost ljudskoj sudbini koja je prolazna u odnosu na kamenu građevinu, koja je večna. Oko njega se razvijaju priče o istorijskim ličnostima i bezimenim likovima koji su plod piščeve mašte. Roman Na drini ćuprija, ponekad nazivan i Višegradska hronika u užim krugovima ljubitelja Andrićevog djela, karakterišu vremenski i hronološki opisi života tadašnje višegradske kasabe, po mnogim kritičarima pandan Travničkoj hronici i Omerpaši Latasu, često nazvanom sarajevska hronika. Sva tri romana pripovjedaju o turskim vremenima u Bosni i na neki način bi se mogla povezati u trilogiju.

-Teorija književnosti-

Vasiljevic Milan I-10

To nipošto ne znači da je namijenjena uskospecijalizovanom krugu čitalaca, pošto se autor potrudio da sačini uporedni presjek stanja čitalačkih navika u Skandinaviji i Srbiji (uz mjestimične opaske o nekim bivšim jugoslovenskim republikama); naravno, kako čitalac ne bi pomislio da knjiga ovog obima može obuhvatiti takvu temu i građu, na samom početku se napominje da postoji „krajnje skroman broj empirijskih socioloških istraživanja jugoslovenske, odnosno srpske književnosti“, te se o odnosu ovdašnjeg društva prema knjizi mogu donositi uglavnom pretpostavke, vrlo rijetko dokumentovane. Kada ostavimo sve razlike između kulturnog prostora bivše Jugoslavije i Skandinavije, u studiji Tekst u vremenu možemo naići i na sličnosti koje tjeraju na razmišljanje: sličan broj stanovnika, donekle periferno mjesto na mapi evropskih književnosti, dosta gusto isprepletenu istoriju međunacionalnih odnosa, i razumljivo polje jezičkog izraza za preko 15 miliona ljudi.                                                                                                                                          Oba glavna dijela knjige („Književni sistem i vreme“ i „Istoriografija književnosti i vreme“, praćeni Bibliografijom i Beleškom o autoru) počinju objašnjenjima osnovnih pojmova kojima se autor bavi – djelo, pisac, izdavač, sistem vrijednosti – na način shvatljiv i obrazovanom laiku, ali se svrha gradiranog izlaganja nijednog trenutka ne ispušta iz vida, i donosi se obilje podataka za koje najvjerovatnije ne znaju ni daleko upućeniji od potpisnika ovih redaka. Na gotovo svakoj stranici ređaju se primjeri povezanosti političkog i književnog života, koji raspršuju mnoge zablude da pisac stvara samo iz larpurlartističkih pobuda – navoda u tužbama povodom uvrede časti, povrede državne bezbjednosti ili kršenja seksualnog morala ima na pretek. Kada obratimo pažnju na dijahronijsku ravan knjige, ni tu nećemo ostati uskraćeni, pošto se mnogim problemima autor bavi od samih začetaka u nordijskoj književnosti (ko je sve smatran piscem, šta se uključuje u kanon i po kojim fluktuirajućim kriterijumima, pa sve do toga kako se danas književnici u Skandinaviji hvataju u koštac sa proizvodnjom robe koja se podvodi pod naziv „trivijalna književnost“).

Jedna od glavnih tema je i problem istorije književnosti, koja se na tom kulturnom prostoru, zbog „mnoštva pristupa „ i „pluralizma vrednovanja“ od 60-ih godina XX vijeka naziva nauka o književnosti a ne istorija književnosti. Smještanje književnog djela, provlači se kroz ovu studiju, posljedica je donošenja vrijednosnih sudova, ma kakva estetika vladala u datom vremenskom periodu, stoga se autor zalaže za promišljanje pojmova kanona, norme i književne istoriografije. U Skandinaviji se zlatnim dobom istorije književnosti smatra okvirno razdoblje od 1880. do 1950. godine, da bi tada na scenu stupili uticaji američke nove kritike i svojevrsna deistorizacija književnog teksta, sa čim se opet polako prestaje oko 1985. godine, kada se horizont izučavanja širi i opet obuhvata i opštekulturne uslove, pozorište, film, televiziju i novinske reportaže, stvarajući možda pretjeranu eklektičnost. Ako je jedan književnoistoriografski metod upotrebljiv za jedno doba, za drugo možda i nije – jasno dokazivo na primjeru nastanka i zapisa staroskandinavske književnosti, čiji su se događaji odvijali i do 500 godina prije zapisivanja, i pri čijem je proučavanju biografski metod nemoćan. S druge strane, autor obazrivo daje i nekoliko opaski o nekontrolisanom širenju spiska lektire (teško da se uključivanje književnosti za djecu, književnosti stranih radnika i trivijalnih djela može i nazvati kanonom), kao posljedice nepromišljenog i naprečac nametnutog uticaja na ukus publike. Osvjetljava se i problem nerazumijevanja potrebe za hermeneutikom, prisutan u mnogim čitanjima književnih djela, kada se pogrešno primjenjuju savremena moralna i društvena mjerila na starije tekstove, ili se naprosto prepričava štivo; čitajući ovu knjigu, uviđa se potreba za uvođenjem najosnovnijih kulturnoistorijskih kategorija u školsku nastavu i njihovo povezivanje sa književnim tekstovima (mada se u semiotici termin tekst odavno koristi ne samo za književno stvaranje). Studija se završava kraćom raspravom o poimanju nacionalnog i skandinavskog nekad i sad, po kriterijumima jezika, etničke pripadnosti i državnih granica, uz neizbježnu tematiku djela.

Ova nesumnjivo korisna knjiga bila bi još harmoničnija sa dodatkom nekog broja tabela (iako bi neki možda bili u iskušenju da pomisle kako se radi o dosadnoj statistici), s tim da se neke teme (npr. odlike stilskih pravaca) koji put i ponove u drugom dijelu. Ono što može izazvati žučniju reakciju nalazi se u veoma zategnutim odnosima između južnoslovenskih naroda, agresivnim uplivima politike u kulturu, a za domaću istoriju XX vijeka teško je naći paralelu u Skandinaviji. Tu se neizbježno nameće i pitanje koliko pisaca se može staviti u grupu „dvorodaca“, i kojoj bi naciji neki morao pripasti više ili manje; takve polemike teško bi dovele do nekog sretnog rješenja, poznajući situaciju poslije „velikog loma iz devedesetih godina“, koji profesor Rajićpominje u Predgovoru. Ova razmatranja bez sumnje podstiču na interdisciplinarno viđenje i određivanje predmeta ne samo skandinavskih književnosti naspram književnosti srpskog jezika, nego otvara i nove mogućnosti viđenja kanona centralnih evropskih književnosti, u vremenu kada je moda obuhvatnih studija kulture (čiji je umjetnost dio, a književnost segment umjetnosti) u punom jeku.

Aristotel, O pjesničkoj umetnosti

Ta čista sadašnjica, čiji je najveći simbol dorski stub, predstavlja u stvari jedno odricanje vremena. Za Herodota i Sofokla, kao i za Temistokla i kakvog rimskog konzula, prošlost se ubrzo gubi u jedan utisak, miran i vanvremenski, utisak koji je polarne, a ne periodičke strukture (jer je to poslednji smisao produhovljenog obrazovanja mitova), dok je ta ista prošlost za naše osećanje sveta i naše unutrašnje oko jedan organizam periodički jasno raščlanjen, svrhovito upravljen, od hiljada i hiljada godina. A takva pozadina tek daje osobitu boju životu, kako antičkom, tako i zapadnjačkom.